Gwara śląska i jej wpływ na język polski oraz niemiecki

Śląsk jest krainą, o którą na przełomie wieków rywalizowali Polacy, Niemcy, Czesi, Węgrzy a także … Ślązacy. Dziś badając ten region pod kontem lingwistycznym można zauważyć, że największy wpływ mieli Niemcy, którzy niejako tworzyli tamtejszą gwarę.

Dziś Śląsk należy niemal w całości do Polski. Czy jednak Ślązacy bardziej utożsamiają się pod kontem językowym z Polakami czy z Niemcami? Jak bardzo różnią się te języki? Aby odpowiedzieć sobie na te pytania trzeba by było przestudiować 2000 lat historii Śląska. A i po tym ciężko by było jednoznacznie odpowiedzieć na niektóre treści.

Tłumaczenia z niemieckiego na gwarę śląską oraz tłumaczenia na język polski

Jeśli zamierzamy porównywać język śląski do niemieckiego lub polskiego należy znaleźć kilka cech wspólnych, które dotyczą każdego z nich. Jest to niestety trudne, gdyż ciężko wynajdywać owe odnośniki.

Germaniści są raczej zgodni: bliżej Ślązakom do Niemców. Faktycznie, zapożyczeń można znaleźć niezwykle dużo, głównie, jeśli mówimy o języku specjalistycznym np. górniczym.

Ciekawymi przykładami są słowa:

• Fedrować – födern – w języku polskim występuje jedynie określenie „wydobywać węgiel”. Słowo: fedrowanie, fedrować to przykład tłumaczenia bezpośrednio z języka śląskiego,
• Szychta – Schicht – oznacza dobowy czas pracy górnika. W okresie, gdy Śląsk był niemiecki, górnicy pracowali jedną dobę. Zarówno standard samej pracy jak i jej słowne tłumaczenie, to pełne zapożyczenie z języka śląskiego,
• Gelender – Geländer – jest to śląskie tłumaczenie słowa ‘poręcz’. Stosowane było w górnictwie i odnosiło się do poręczy górniczych czy hutniczych.

Przemysł: górniczy, hutniczy czy metalurgiczny dostarczał językoznawcom wielu różnych słów, które tłumaczono na język polski a następnie na niemiecki. Podobnie było z określeniem prac czy fachowych urządzeń. Na przykład:

• Ferszlus – (niem. Verschluss) to określenie „zamka” lub ogólnie zamknięcia „przedmiotu, rzeczy”. Ferszlus może też określać „zamknięcie się” w mowie potocznej,
• Pufer – (niem. Puffer) określenie samochodowego zderzaka. Słowo Pufer spotykane było także, jako przetłumaczone zapożyczenie w gwarze kurpiowskiej,
• Kajla – (niem. Keil) określa klin. Co ciekawe słowo „klin” wykształciło się najpierw z niemieckiego a następnie zapożyczono je do języka śląskiego.

Bardzo często germaniści spierają się, które słowo było pierwsze: niemieckie, śląskie a może trafiło z zapożyczenia polskiego? Generalnie większość słów pochodzi z języka niemieckiego. Po śląsku zostały one niejako „spolszczone”.

Pewną ciekawostką jest upowszechnienie tych terminów w słownictwie polskim. Typowa terminologia fachowych urządzeń jest obecnie używana w wielu regionach Polski.

Tłumaczenia dokumentów, tekstów czy treści pisanych po śląsku – ustalenie grupy gwarowej

Jeśli spotykam się z tekstami pisanymi w języku śląskim, trzeba wówczas odnieść się do wspólnych mianowników języka niemieckiego. Nie jest to proste, choć biegła znajomość typowego języka niemieckiego bardzo ułatwia.

Jeśli zaś zamierzamy wyodrębnić poszczególne grupy gwarowe dialektu śląskiego z języka niemieckiego, wówczas natrafimy na:

• Grupę Niederländisch – dotyczy ona generalnie Dolnego Śląska z takimi miastami jak Głogów czy Zielona Góra,
• Brieg-Grottkauer Mundart – rejon Brzegu czy ogólnie mówiąc: „południowo-zachodniej Opolszczyzny”,
• Oberschlesisch – cały Górny Śląsk,
• Glätzisch – który dzieli się na północny i południowy region Kłodzka.

Dzięki znajomości języka niemieckiego można bardzo precyzyjnie wyodrębnić konkretne dialekty. Pomaga to w pracy przy tłumaczeniu tekstów pisanych w konkretnej gwarze. Dzięki temu, można dotrzeć do bardzo ciekawych dokumentów lub prac autorskich (książek, opowiadać itp.).

Ślązakowi nie trzeba tłumaczyć tekstów

O mieszkańcach Śląska mówiło się zawsze dużo i bardzo różnie. Porównywało się ich do Niemców, padały określenia antypolskie, czasami twierdzono, że ich polskość jest niestabilna i odnoszono się w tym do konkretnych aspektów z historii.

Śląsk jest i miejmy nadzieje że zawsze będzie częścią Polski. Ich język, zwyczaje, charakterystyka czy pewnego rodzaju suwerenność, którą wnoszą w różne dziedziny jest potrzeba nam – wszystkim obywatelom polskim. Język śląski podobnie jak niemiecki dostarcza tłumaczom wielu ciekawych zagadnień. Tłumaczenie tekstów w tymże języku to wyzwanie, ale i pasja, której ciężko jest się oprzeć dla pasjonata języka niemieckiego.